بيتومين (Bitumine) – نام ژنريك تمام مواد سوختني است كه اساساً از مخلوطي از هيدروكربنهاي اكسيد شده با رنگها، سختيها، وزن مخصوص‌ها و مواد فرار متنوع شكل گرفته‌اند و بيشتر آنها در كربن دي سولفيد قابل حل بوده و مي‌توانند فرآورده‌هاي Sulfonation غيرمحلول در آب را بوجود بياورند. بيتومينها گاهي اوقات با ميزالهايي همراه هستند ولي تنها تشكيل دهنده‌هاي غيرمعدني آنها قابليت سوختن دارند. در اين مبحث منظور ما از بيتومين آن دسته از هيدروكربورهاي اين گروه است كه جامد يا نيمه جامد هستند.
  
   2-1- چگونگي تشكيل
   اين ماده در اثر اكسيداسيون مواد نفتي به وجود مي‌آيد. هنگامي كه نفت در مجاورت هواي آزاد قرار مي‌گيرد به مرور زمان مواد فرار (هيدروكربورهاي سبك) آن از محيط خارج شده و تنها هيدروكربورهاي سنگين باقي مي‌ماند. اين مواد تا قبل از سخت شدن كامل مي‌توانند تحت تأثير فشار لايه‌ها از داخل درز و شكافها به افقهاي بالاتر و در پاره‌اي موارد به سطح زمين راه يابند.
   چنين به نظر مي‌رسد كه اين مواد قيري يا مواد نفتي سنگين در اثر واكنش با آبهاي زيرزميني و باكتري‌ها در اعماق نسبتاً كم گرسان شده

باشند. در اينگونه محيط‌ها آب زيرزميني اكسيژن دارد در فرآيند آب‌شويي بخشي از نفت را در خود حل كرده و اكسيد مي‌كند. باكتري‌هاي موجود در آب نيز ملكولهاي سبكتر را تجزيه مي‌كنند. به اين پديده؛ فروسايي باكتريايي مي‌گويند. اين فرآيند موجب خارج شدن هيدروژن شده و در نتيجه هيدروكربورها و ملكولهاي سنگين نفتي باقي مي‌ماند. از انواع بيتومين مي‌توان گيلسونيت، گراهاميت و گلاس پيچ را نام برد. گيلسونيت، بيتومين سخت، ترد و داراي وزن مخصوص و سولفور كم و درصد هيدروكربور زياد بوده و جلاي تيره تا الماسي دارد.
   گراهاميت داراي وزن مخصوص زياد با رنگ خاكة سياه است. گلاس پيچ حد واسط بين دو نوع پيش گفته مي‌باشد.

 3-1- كاربرد
   بيتومين در صنايع عايق كاري، واكس سازي، قند، فولاد و الكترونيك داراي كاربرد است. بيشترين مصرف آن در ايران در صنايع كك‌سازي است. بيتومين را با زغال سنگهايي كه خاصيت كك شوندگي در آنها ضعيف است مخلوط كرده و از آن كك تهيه مي‌كنند. كك بدست آمده غالباً در صنايع قند به كار برده مي‌شود. در صنايع الكترونيك به عنوان عايق در كيتهاي الكترونيكي كاربرد دارد. همچنين از انواع بدون سولفور آن يا پس از سولفورزدايي نوعي كك بنام كك سوزنيNeedle cake تهيه مي‌شود كه مصرف فراواني در كوره هاي ذوب قوس الكتريك دارد. متأسفانه هنوز در ايران چنين الكترودهايي كه داراي ارزش افزوده بالا و مصرف داخلي زيادي است توليد نمي‌شود.
  
   4-1- پي جويي در منطقه
   در راستاي طرح پي جويي مواد معدني در اطراف شهرستانهاي آبدانان و دره شهر يكي از موادي كه با آن برخورد شد بيتومين يا قير طبيعي بود. باتوجه به اينكه، شكل‌گيري، انباشته شدن و رخنمون اين مواد به يك واحد چينه‌شناسي خاص تعلق ندارد در نتيجه پي‌جويي پتانسيل‌يابي آن تنها از راه پيگردي وسيع و استفاده از اطلاعات محلي ميسر است. در اين طرح به تعداد شش اثر قيرطبيعي برخورد شد كه مشخصات و محل آنها به شرح زير است.
  
   1-4-1- بيتومين تلور
   اين منطقه در 19 كيلومتري شرق آبدانان و 3 كيلومتري شمال چم كبود پائين در مختصات32?.57?.48? شمالي و32?.29?.45? شرقي قرار دارد. رسوباتي كه مواد هيدروكربوري از آن سربرآورده‌اند از جنس گچ است. به گفتة اهالي بيتومين در سالهاي اخير به سطح زمين رسوخ كرده است. آنچه برروي سطح زمين ديده مي‌شود ، سنگ گچ آغشته به قير و در زير سطح گچ و در عمق 10 سانتيمتري و بيشتر، بيتومين با ضخامت حدود 10 تا 15 سانتي متر مي باشد (عكس‌هاي شماره 2 و 3).
  
   2-4-1- منطقه گوراب بالا
   اين چشمة قيري از ميان شيل‌هاي سبز رنگ پابده و در مختصات 33? . 12? . 24? شمالي و 46?.58?.23? شرقي سربرآورده است. ميزان تراوش بيتومين به سطح زمين كم است. شيل‌هاي پابده در اين منطقه داراي بلورهاي پيريت به صورت ادخال و ژئود مي باشند.
  
   3-4-1- منطقه تختان
   در داخل آهك‌هاي سازند ايلام و در مختصات33?.10?.37? شمالي و47?.03?.55? شرقي چشمه قيري كوچكي شناسايي شد كه به صورت ناچيز سطح آهك را قيري كرده بود.
  
   4-4-1- منطقه كاسه ماست
   در منطقه كاسه ماست در داخل شيل‌هاي خاكستري مربوط به سازند پابده و در مختصات 32?.49?.32? شمالي و 47?.37?.04? شرقي چشمة قيري كوچكي شناسايي شد كه از داخل درز و شكافها قير به سطح راه يافته بود. همچنين در منطقه كاست ماست و در مختصات 32?.48?.17? شمالي و47?.34?.57? شرقي در ميان آهك لوفادار گورپي آثاري از بيتومين مشاهده گرديد.
  
   5-4-1- منطقه قدح
   اين چشمة قيري نسبت به ساير موارد ذكر شده در بالا داراي وسعت و حجم بيشتري مي‌باشد كه با نام محلي قيلالو معروف است. مختصات جغرافيايي محل مزبور عبارت است از 32?.59?.39? شمالي47?.13?.41? و شرقي . بيتومين از ميان شكستگيهاي موجود در نهشته‌هاي پابده به سطح راه پيدا كرده است.